21 Maiatza 2024
Nitazenoak: Mitoak, errealitateak eta arriskuak
EGILEA// Ibai Otxoa, Ai Laket!!-eko kidea.
Artikulu hau, jatorriz, lasdrogas.info webgunean argitaratu zen, 2024ko apirilaren 8an (jatorrizko hizkuntzan argitaratzen da): https://labur.eus/VkxHc
Nitazenoak droga-familia bat dira, opioideen barruan dagoena, nago datozen hilabeteetan haietaz asko hitz egingo dela.
Zergatik? Neurri batean, “udako droga” bihurtzeko potentziala ikusten diedalako: titular alarmistak betetzeko eta arriskuak puzteko jokoa ematen duen substantzia ez oso ezagun bat. Idazteko ezer askorik ez dagoenean ikusi ohi dugun zerbait da: hedabide batzuetan drogaren bati buruzko titularrak agertzen hasten dira, fikziozko ezaugarriak ematen zaizkiolarik –errealitatearekiko edozein antzekotasun kasualitate hutsa da–, arriskuak puztu egiten dira eta beldurgarria dirudien izen bat ematen zaio, arranditsua eta beldurgarria, eta kontsumitzaileek erabiliko ez luketena, bidenabar, krokodil[i] droga, kanibal[ii] droga, Hulk[iii] droga edo zonbie[iv] droga, kasu.
Efektu errealen eta jasotzen duen ezizenaren arteko erlazioa, gainera, ahula da oso, batere existitzen baldin bada.
Joera ikusita, litekeena da nitazenoek zerrenda horrekin bat egitea; izan ere, hedabide batzuetan “Frankenstein droga” bezala katalogatzen ari dira[v].
Hala ere, kasu honetan, balizko gehiegikeriak gora behera, ez du esan nahi nitazenoak arriskutsuak izan ezin direnik: arriskutsuak izan daitezke, eta oso gainera. Haren erabilerari lotutako dozenaka heriotza gertatu dira AEBetan[vi] eta Erresuma Batuan[vii].
Fentaniloaren kasuan bezala, badirudi arriskurik handiena beste substantzia batean faltsugarri gisa agertzen denean duela, kontsumitzen duen pertsonak horren berri ez duela. Faltsututako substantzia baino indartsuagoa denez, dosi egokia kalkulatzea asko zailtzen da, eta gauzak horrela, ustez kontsumitzen ari den substantziaren dosi egokia izango litzatekeena nitazenoen gaindosi hilgarria bihurtzen da pertsonarentzat. Heroina da horrelako faltsutzeendako hautagai nagusia, legez kanpo gehien kontsumitzen den opioidea baita. Beste substantzia batzuk faltsutzeak ez luke zentzu handirik izango, nahiz eta fentaniloarekin egindako kasuak ere izan diren. Tristea eta bitxia da faltsutze horiek gertatzen jarraitzea: edozeinek esango luke bezeroen heriotza eragitea ez dela estrategia komertzial ona.
Eta bitxia da, halaber, nitazenoen arriskuak aipatzen dituzten albisteek oso gutxitan aprobetxatzen dutela substantzien analisien garrantzia nabarmentzeko; izan ere, potentzial handia dute legez kanpoko droga batean faltsutzaile arriskutsuak detektatzen laguntzeko eta, horrela, gaindosiak saihetsi eta bizitzak salbatzeko[viii].
Baina, nondik ateratzen da droga-familia hori? Zer dira zehazki? Lehenengo nitazenoak, opioide benzimidazolak ere deituak, 50eko hamarkadan sintetizatu ziren, baina ez ziren merkaturatu[ix]. Funtsean, 60 urtez, inork ez zien erabilerarik eman, ezta haietaz arduratu ere. 2019ra arte ez ziren lehen aldiz agertu UNODC[x]eko alerta goiztiarreko sisteman.
Opioideak dira –alegia, ez opiotik eratorriak–, horrek esan nahi du opioan dauden substantziek bezala –opiazeoak, alegia, morfina kasu– garuneko errezeptore berdinei eragiten dietela. Opiazeo eta opioide ia guztien ondorioak oso antzekoak izaten dira: nerbio-sistema zentralaren jarduera murrizten dute, erlaxazio-sentsazioa eraginez. Minarekiko tolerantzia asko areagotzen dute –horrek analgesiko edo anestesiko gisa erabiltzeko potentziala ematen die–, eztula baretu eta beherakoa eten dezakete –edo idorreria eragin dezakete, kontrara–, eta gaindosia gertatzen denean, arnas-depresioa izaten da heriotza eragin ohi duena. Bestalde, begi-niniak uzkurtzea ere eragiten dute, eta hori haren seinale bereizgarrietako bat da. Substantzia horiekiko tolerantzia erraz garatu daiteke, eta, beraz, mendekotasuna duen pertsona batek inoiz probatu ez dituen pertsona batek baino dosi askoz handiagoak behar ditu ondorio berak lortzeko. Adikzio-potentzial handia dute, eta, behin adikzioa gertatzen denean, abstinentzia-sindrome bat agertzen da, gripeak dituen antzeko ondorioekin: oso gogorra eta hainbat egunetan luzatu daitekeena.
Opioideak beren efektuetan hain antzekoak direnez, berri bat agertzen denean, badakigu, gutxi gorabehera, zer egin dezakeen, beraz, geure buruari galdetu behar dioguna da nolako indartsua den, hau da, zer dosi behar den eragina izan dezan.
Eta nitazenoen ahalmena izugarri aldatzen da: batzuk, metodesnitazenoa adibidez, ez dira heroina baino indartsuagoak[xi]. Beste batzuk, aldiz, bai: metonitazenoa heroina baino 50 bat aldiz indartsuagoa da (gutxi gorabehera, fentaniloa bezala), eta etonitazenoa azken hau baino 10 bat aldiz indartsuagoa (baina ez 40 aldiz, zenbait hedabidek oker zabaldu dutenez[xii]). Ez dira existitzen diren opioide indartsuenak (fentaniloaren deribatu batzuek zenbaki horiek ere gainditzen dituzte[xiii]), baina oso indartsuak dira: 2 mg inguruko metonitazeno kopuru ñimiño batek edo 0,2 mg etonitazenok gaindosi hilgarri bat eragin dezakete.
Ez dago, baina, eragin hori puztu beharrik, adibidez, pertsona batek substantzia bere esku biluziekin ukitu eta gaindosia pairatu dezakeela esanez. Egia esan, esku osoa fentanilozko soluzio batekin busti liteke, ondoriorik arinena ere nabaritu gabe[xiv]. Alabaina, horrela zabaldu zuten hedabide askok DEAk argitaratutako prentsa ohar bati tiraka, larruazal biluzia ukitu eta berehalako gaindosia eragin zezakeela zioena. Bost urte behar izan zuten prentsa-ohar hura gezurtatzeko. Horrek fenomeno bitxia ekarri zuen, polizia estatubatuarrek fentaniloa ukitu, zorabiatu edo konortea galtzen zutenekoa. Jakina, sintomak izu-atake batenak ziren, ez fentaniloarenak; izan ere, kasu batzuetan, fentaniloaren edo beste opioide batzuen arrastorik ere ez zegoen substantzia “susmagarrian”. Gezur honek zabaltzen segitzen duenez, eta nitazeno batzuk fentaniloa bera baino ahaltsuagoak direnez, uste dut denbora kontua izango dela gezur hau nitazenoei ere aplikatzen hastea.
Halaber, komeni da azpimarratzea, nahiz eta agerikoa iruditu, droga baten potentzia eta adikzio bat garatzeko duen potentziala ez direla sinonimoak. Fentaniloa heroina baino 50 aldiz indartsuagoa izateak esan nahi du, efektu berdinak lortzeko nahikoa dela 50 aldiz txikiagoa den dosi bat, ez adikzio bat garatzeko 50 aldiz aukera gehiago dagoenik; eta gauza bera aplika dakieke nitazenoei: potentzia handiagoak ez du esan nahi adikzio-potentzial handiagoa dagoenik, nahiz eta hedabide batzuek kontrakoa azpimarratu[xv].
Substantzia horientzat guztientzat oso antidoto eraginkor bat dago: naloxona. Errezeptore opioideen antagonista da, formatu injektagarrian edo sudurreko esprai gisa eskuragarri dago, eta gaindosi bat irauli eta pertsona hiltzea saihets dezake. Abantaila handi bat da, gainera, antagonista bat besterik ez izatea: ez du bigarren mailako efekturik. Behar ez duen pertsona bati naloxona emanez gero, ez litzateke ezer gertatuko; izan dezakeen ondorio negatibo bakarra mendekotasuna duen pertsona bati abstinentzia-sindromearen sintomak agertzea litzateke; izan ere, substantzia hori ematean, ondorio guztietarako, azken minutuetan opioideen kontsumorik izan ez balitz bezala izango litzateke[xvi].
Nitazeno batzuen kasuan, naloxonak ere funtzionatzen du, baina badira aparteko eragozpen batzuk: opioide hauen efektuen iraupena beste askorena baino luzeagoa delako gertatzen da hori. Nitazenoaren efektuek naloxonarenak baino gehiago iraun dezaketenez, litekeena da pertsona batek gaindosia izatea, gaindosi hori naloxona emanez baretzea, baina, hiru ordu laurden geroago, gaindosiaren sintomak berriro agertzea. Hori beste substantzia batzuekin ere gertatzen zen, baina nitazenoen kasuan askoz ohikoagoa da. Iaz egindako azterlan batean, opioide-gaindosia zuten pertsonei osasun-langileek zenbat naloxona dosi eman behar izan zizkieten aztertu zen. Azterketa horretan ikusi zen fentanilo-gaindosia zutenen % 36,4k bi naloxona dosi edo gehiago behar izan zituztela, eta nitazeno-gaindosia zutenen % 66,6k bi dosi edo gehiago behar izan zituela[xvii]. Beraz, nitazeno-gaindosia jasaten ari den pertsona bat salbatzeko, naloxona-dosiak altuagoak izatea komeni dela dirudi, eta, gainera, denboran hainbat dosi tartekatuta egotea.
Azkenik, gure buruari galde diezaiokegu: zenbateraino izan daiteke arazo merkatuan nitazenoak agertzea?
Alarmismoan erori gabe, egia da badagoela kezkatzeko arrazoirik. Eta agian arrazoi nagusiak arrazoi geopolitikoekin du zerikusia: Afganistango talibanen erregimen berriak opio-landaketak debekatu izana, alegia.
Afganistanen 2023an legez kanpoko helburuekin ekoiztutako opioa aurreko urteetakoaren % 5 izan dela estimatzen da. Kalkuluen arabera, herrialde horrek munduko helburu ilegaletara bideratutako opioaren % 80 produzitu izan du, eta horrek, funtsean, esan nahi du heroinaren merkatu globala, neurri handi batean, afganiar jatorriko opioaren mende dagoela[xviii].
Hamabi hilabete igaro ohi dira Afganistanen opioa bildu eta Europako merkatuan heroina agertzen den arte. Oraindik ez da heroina eskasiarik nabaritzen Europan, baina litekeena da datozen hilabeteetan sumatzen hastea. Munduko leku batzuetan Afganistanek utzitako hutsunea betetzen saiatzen ari dira: adibidez, Myanmarren –gaur egun opio ekoizle nagusia dena– opio-laborantza % 18 handitu da 2023[xix]an, baina horrek 2022an Afganistanen ekoizten zenaren seirena lortzea besterik ez du esan nahi.
Eta heroinarik ez badago, baina heroina-eskaera bai, beste opioide batzuk ugaritzeko aukerak biderkatzen dira, beren izenez salduz edo lor daitekeen heroina apurra faltsutzeko erabiliz.
Halako egoera batean, nitazeno indartsuenak mehatxu handia izan daitezke. Ikusteko dago eszena-toki horretan gerta litezkeen kalteak murrizten lagunduko duten politikak onartu eta indartuko diren.
[i] ‘Krokodil’ droga berriaren kontsumoa lehen aldiz detektatzen dute Espainian. Onda Cero, 2016/6/29.
[ii] ‘Droga kanibala’ Eivissan agertzen da. El Mundo, 2015/07/22.
[iii] Mendekoak ‘Hulk’ bihurtzen dituen drogagatik alerta jo dute. Sipse, 2018/8/12.
[iv] Zer da fentaniloa, Espainiara iritsi den “droga zonbia”? El Periódico, 2023/9/16.
[v] Nitazenoaren etorreragatik alarma, Frankenstein droga fentaniloa baino indartsuagoa da. Plurala, 2024/2/28.
[vi] Roberts A, Korona-Bailey J, Mukhopadhyay S. (2022) Notes from the Field: Nitazene-Related Deaths — Tennessee, 2019 – 2021. MMWR Morb Mortal Wkly Rep; 71:1196 – 1197
[vii] Holland et al. (2024) Nitazenes — heralding a second wave for the UK drug-related death crisis? The Lancet Public Health, 9:2, E71-E72.
[viii]Maghsoudi N, Tanguay J, Scarfone K et al. (2022) Drug checking services for people who use drugs: a systematic review. Addikzioa, 117: 532-544
[ix] Ujváry et al. (2021) DARK Classics in Chemical Neuroscience: Etonitazene and Related Benzimidazoles. ACS Chem. Neurosci. 2021, 12, 7, 1072 – 1092
[x] UNODC Early Warning Advisory (EWA) on New Psychoactive Substances (NPS)
[xi] Alarma Europan nitazenoengatik, “Frankenstein drogak” deiturikoengatik, fentaniloa baino 40 aldiz indartsuagoak. La Razón, 2024/2/27.
[xii] Meert TF, Lu HR, van Craenndonck H, Janssen PA (1988). Comparison between epidural fentanyl, sufentanil, carfentanil, lofentanil and alfentanil in the rat: analgesia and other in vivo effects. European Journal of Anaesthesiology. 5 (5): 313 – 21
[xiii] Feldman R, Weston B (2022). Accidental Occupational Exposure to a Large Volume of Liquid Fentanyl on a Compromised Skin Barrier with No Resultant Effect. Prehospital and Disaster Medicine, Volume 37, Issue 4, 550 – 552 or.
[xiv] Beletsky et al (2020). Fentanyl panic goes viral: The spread of misinformation about overiendo risk from casual contact with fentanyl in mainstream and social media. Int J Drug Policy. 2020 Saila: 86:102951.
[xv] Fentaniloa Espainian, AEBtik “argi-urteetara”, baina mendekotasun-maila berdinean: “konparaziora morfina urtxo bat zen niretzat”. RTVE, 2023/11/18.
[xvi] Naloxonaren gaineko ohiko galderak. Gaixotasunak kontrolatzeko eta prebenitzeko zentroak.
[xvii]Amaducci, A et al (2023). Naloxone Use in Novel Potent Opioid and Fentanyl Overdoses in Emergency Department Patients. JAMA Netw Open, 6 (8)
[xviii] EU Drug Market: Heroin and other opioids — Production of opioids (2024) European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction.
[xix] Birmaniak Afganistan gainditu du munduko opio-ekoizle handiena bezala. Euronews, 2023/12/12.
