14 Urtarrila 2026
Zineman eta telebistan drogei nola heldu
AUTOREA// Ibai Otxoa Gil, Ai Laket!!eko kidea
Nola heltzen zaie drogei ikus-entzunezkoetan? Nola landu beharko lirateke? Erantzun zaileko galderak dira, eztabaida handia eragin dezaketenak. Izan ere, Interneten oso suminduta dagoen jendea ikusi dut, drogak “erromantizatzen” dituzten filmak edo telesailak daudelako, eta horrek drogen kontsumoa eta horrekin lotutako arazoak areagotzea eragin dezakeen beldur dira, batez ere gazteengatik, eraginberagoak iruditzen baitzaizkie. “Erromantizatu” terminoa azkenaldian oso modan dago, RAEk ‒eta Euskaltzaindiak‒ jasotzen ez duten anglizismoa da (bi akademiok onartzen duten ingelesezko “romanticize” hitzaren itzulpen hurbilena “idealizatzea” litzateke), zerbait modu idealizatuan edo glamour handiz aurkeztea esan nahiko lukeena, benetan izan litekeena baino erakargarriagoa, heroikoagoa edo interesgarriagoa irudikaraziz. Hala ere, hain arinki erabiltzen ikusi dut, ezen iruditzen baitzait pertsona batzuek “erromantizazio”-tzat hartzen dutela drogei buruzko ia edozein aipamen oso arriskutsuak eta oso txarrak direla azpimarratu ezean.
Artikulu honetan espero dut diskurtso horri ikuspegi alternatibo bat eman ahal izatea, pantailan drogak lantzeko erabiltzen diren premisa tipikoenak aztertzea eta gaiari heltzeko modurik onena zein izan daitekeen azaltzeko zertzeladak ematea.
Azalpen gisa: zineman eta telesailetan kontatutako istorioetan oinarrituko dut artikulua. Bideoklipak aparteko mundu bat dira, non, salbuespenak salbu, normalean ekintza oso mugatua izaten den bai luzeran (oso gutxitan luzatzen dira bost minutu baino gehiago, eta metrajearen zati bat musika-interpretazioan zentratu ohi da), bai gai honi eman dakiokeen garapenean. Bideoklipak abesti baten letrara egokitu behar izaten du, askotan aurrez pentsatua. Gainera, musika-generoaren arabera, jorratzen den ikuspegia ere oso mugatua izan daiteke: erritmo azkarragoak dituzten generoetan eta modako dantzekin bat datozenetan, adibidez, askoz zailagoa izango litzateke istorio dramatiko bat kontatzea, eta, beraz, litekeena da halako bideoklip batean drogen agerpena emozio positibo eta alaiekin lotzea. Zinemak eta telebistak, beraz, drogen inguruko istorioak xehetasun handiagoz garatzeko aukera ematen dute.
Drogen aisialdiko kontsumoan jarriko dut arreta, batez ere, eta medikuntza-kontsumoaren adibide batzuk ere aztertuko ditut, bi erabilerok gurutzatzen direnean. Hori bai, elementu narratibo gisa erabiltzeko drogen bestelako agerpen batzuk ere aipa daitezke. Askotan gehiegikeria handiak gertatu dira: gogora dezagun, adibidez, norbait lo uzteko kloroformoa erabiltzen den film eta telesailen zerrenda luzea, eta, substantzia horrekin benetan gertatzen ez den bezala, nahikoa da segundo batzuetan arnastea konorterik gabe geratzeko; edo pentotal sodikoa benetako egiaren serum oso eraginkor gisa agertzen den filmak.
Era berean, droga-trafikoari eta haren inguruan eratutako erakunde kriminalei buruzko istorioen adibide-zerrenda amaigabea dago, oso lan ezagunak dira French connection (1971), Scarface (1983), Ciudad de Dios (2002), Breaking bad (2008-2013)… Baina hemen aztertu nahi dena drogen kontsumoaren ondorioak (fisikoak eta psikologikoak, positiboak eta negatiboak) aztertzeko modua da, ez euren inguruan sor daitekeen trafikoa eta merkatu beltza. Hori politikaren, ekonomiaren eta legeen mende dago drogen ezaugarrien mende baino gehiago.
Orain, funtsezko galdera bat dakart: istorio bat kontatzerakoan, istorio horrek moral jakin batekin bat etorri, eta publikoa moral horrekin lotzera bultzatu beharko luke? Galdera horri ematen zaion erantzunaren arabera ‒erabat subjektiboa da‒, zineman eta telebistan drogak lantzeko modu egokiari buruz egiten den analisia asko alda daiteke, noski. Hartara, drogak modu positiboan erakusten dituen film batek jendea drogen kontsumo arduragabera eta osasun publikoa okertzera eraman dezakeela frogatuko balitz ere, egon liteke film hori zentsuratu egin beharko litzatekeela uste duenik eta, kontrara, askatasun sortzailea mugatzea ideia txarra dela eta filma onartu behar dela uste duenik.
Hala eta guztiz ere, uste dut artikulu honetako ideiak gutxi gorabehera berdinak izan daitezkeela, galdera honi ematen zaion erantzuna gorabehera. Izan ere, puntu nagusietako bat da, nire ustez, drogen eragin positiboak erakustea ez dela arazo esanguratsua sortzen dituzten arazoak areagotzeko. Nire ustez, drogen ondorio positiboak erakusten dituzten filmak eta telesailak zentsuratzea kaltegarria da osasun publikoari dagokionez, eta, publikoa babestu beharrean, arriskua areagotzen du.
Drogen kontsumoaren ondorio negatiboez soilik hitz egitea eta efektu positiboak alde batera uztea ‒edo batzuetan, esplizituki ukatzea‒ ideia ona izan daiteke, hasiera batean, drogen kontsumoa eta kontsumoari lotutako arazoak murrizteko, baina, pixka bat hausnartu, eta drogen aurkako kanpaina mota horien ohiko emaitzak zein izan diren berrikusiz gero, bi eragozpen handi sortzen dira. Lehenik eta behin, drogak probatuko ez dituenarentzat, drogak kontsumitzen dituzten pertsonekiko ulertezintasuna sortzen da (zergatik hartu nahiko luke norbaitek ondorio negatiboak besterik ez duen zerbait?), eta horren ondorioz, pertsona horiek gizartetik baztertuta gera daitezke. Bestalde, drogak probatzen dituenarengan edo drogak egiten dituenarengan, eta lehen edo bigarren eskutik egiaztatzen duenarengan ondorio negatiboak ez direla kontatu zizkioten bezain dramatikoak edo ezkutatzen zizkioten efektu desiragarriak bai daudela, kontatu ziotenarekiko mesfidantza sortzen da. Horrek engainua jasan izanaren sentimendua eragin dezake, eta kontatu zizkioten ondorio negatibo eta arrisku guztiak faltsuak direla pentsarazi… benetakoak direnak barne.
Horregatik ikusten dugu, ziurrenik, hain maiz, drogen ondorio negatiboei buruz soilik hitz egiten duen diskurtsoa ematen den leku eta garaietan, drogekin lotutako arazoek, hobetu beharrean, okerrera egiten dutela; eta hori, nire ustez, zinemari eta telebistari ere aplika dakieke.
Eta, hala ere, ondorio negatiboak bakarrik erakusteko taktika hori da gehien jarraitu dena. Reefer Madness (1936) lanetik ikusten dugu batzuetan, zinemaren munduan, drogen ondorio negatiboak soilik erakusteaz gain, batzuetan hain da gehiegizkoa. erabat irrealista eta barregarria den muturreraino ere eramaten direla.
Drogei buruzko filmetan pentsatzen dugunean, askotan burura etortzen zaiguna heroinari buruzko filmak dira. Droga estigmatizatu nagusia da, halako filmetan protagonisten osasunean eta bizitzetan ondorio latzak erakusten dira: The Man with the Golden Arm (1955); Christiane F. und die Kinder vom Bahnhof Zoo (1981); El pico (1983) eta 1984ko jarraipena, The Basketball Diaries (1995) edo Requiem for a Dream (2000).
Hain negatiboak ez diren adibideak aurkitu nahi baditugu, begiratu behar dugun lehenengo gauza, noski, legezko drogak izatea da, gizartean askoz ere onartuagoak izan ohi direnak.
Badira, hala ere, alkoholismoa jorratzen duten filmak, ondorio suntsitzaileak erakusten dituztenak: The lost weekend (1945), Days of Wine and Roses (1962), Leaving Las Vegas (1995), Flight (2012)… Baina, askoz gehiago dira pertsonaiek alkoholaren erabilera moderatua egiten dutenak, eta ez du ematen alkoholak pertsonaiei inolako arazorik eragiten dienik.
Tabakoa, hamarkada luzez, ez da soilik modu positiboan antzeztua izan. Zinema bera zuzenean izan da publizitate-kanpaina handi baten protagonista, American Tobacco Company erakundeak ordaindua eta Louis Bernaysek diseinatua. Orduko emakumezko aktore glamourosoenak etengabe erretzen erakusten ziren, emakumeen tabako-kontsumoaren tasa handitzeko helburuarekin (eta nahiko arrakastaz, gainera).
Droga normalizatuagoetan eta osasun-arazo gutxiago sortzen dituztenetan sartzen bagara (kafeina, adibidez), irudikapen positiboko adibideak baino ez ditugu aurkituko.
Legez kanpoko drogekin zailagoa da modu negatiboan erakusten ez dituzten istorioak aurkitzea. Bestalde, zinema umemoko bat zen oraindik kanabisa, kokaina edo opioa eta euren deribatuak debekatu zirenean, eta, beraz, nekez ikusi ahal izan genuen haien kontsumoa pantailan irudikatuta oraindik legezkoak zirenean. Bat aipatzerren, For his son (1912) film laburrak kokaina (kasu honetan, freskagarri ezagun baten osagai gisa kontsumitua) modu negatiboan irudikatzen du.
Marihuana da gizartean ongien onartzen den legez kanpoko droga, eta gutxien jazartzen dena. Horregatik, logikoa da substantzia horrekin ikustea efektu positiboen irudikapen gehien, The Big Lebowski (1998) bezalako filmetan eta, batez ere, komedia generoan, Friday (1995), Scary movie (2000), Jay and Silent Bob Strike Back (2001) edo Ali G Indahouse (2002) bezalako filmetan, zeinetan kalamuaren kontsumoa dibertimenduarekin lotzen den. Nerabeei zuzendutako umore errazeko komedietako bigarren mailako paper baten agerpen horiek eboluzionatu zuten, eta, azkenean, azpigenero txiki bat osatu ere osatu zuten, non kanabisak tramaren pisu gehien hartzen duen: stoner zinema (“erreta” edo “itsu” izango lirateke itzulpenik hurbilenak), Dude, Where’s My Car? (2000), How High (2001) edo Harold & Kumar Go to White Castle (2004). Film horietan, kanabisa gauza positibo gisa agertzeaz gain, protagonisten marihuanaren kontsumoarekin kezkatuta dauden polizia-agenteak, senideak, ikaskideak edo lankideak neurri batean antagonista gisa erretratatu ohi dira; festa-izorratzaile gisa, esan liteke.
Ziurrenik, genero hori ez zen posible izan AEBn kanabisa begi hobez ikusten hasi zen arte. Garrantzitsua da 1996az geroztik estatu batzuetan marihuana sendagarria legeztatu izana, horrek gaia pantailan lantzeko erraztasun handiagoa eman zuen. Adibidez, The Simpsons-en 13×16 atalak, 2002an emanak, kanabis sendagarriaz baliatzen da kanabisaren kontsumoaren ondorio positibo eta negatiboen sorta zabal bat tratatzeko, are, agian, zenbait alderditan, positiboak puztuz.
Legez kanpoko beste droga batzuk erabat negatiboa ez den modu batean erakustea ez da hain ohikoa, baina adibide aipagarri batzuk ere aurki ditzakegu. Easy rider-ek (1969) naturaltasunez erakusten du LSDa: ez du ondorio positiborik edo negatiborik azpimarratzen. Performance-k (1970) ere ez dirudi drogen ikuspegi negatiboa transmititzen duenik. Cruel Intentions (1999) lanean, kokainaren kontsumoak ez dirudi Kathrynen pertsonaiaren osasunari kalte egiten dionik (ez da harritzekoa, kantitate mikroskopikoak kontsumitzen baititu), nahiz eta beste pertsonaia batzuek adikzio bat duela dioten. Badirudi substantzia beraren kontsumoak ere ez duela arazorik ematen Showgirls (1995) edo Bar Bahar (2016) filmetan, ezta MDMArenak ere Project X-en (2012) .
Baina, drogen aurkako propagandaren kontrako muturrera benetan joan nahi badugu, Skins (2007-2013) telesail britainiar arrakastatsua da, beharbada, nerabeei zuzendutako serie baten adibiderik argiena eta ezagunena. Droga-mota ugari erakargarri eta desiragarritzat aurkezten ditu etengabe. Efektuak nahiko ondo erakusten dira, noizbehinkako salbuespen batekin edo besterekin (adibidez, MDMArekin kozinatzen duten atala, zeinean ez diren behar bezala deskribatzen substantzia horren efektuak, ez eta hartzen denetik ondorioak izateko behar den denbora ere). Baina, behin eta berriz, ondorio positiboak erakusten zaizkigu, ia negatiboak azpimarratu gabe; salbuespen oso puntualen bat baino ez dago, laugarren denboraldiaren hasiera, kasu. Drogak zerbait erakargarri gisa agertzen dira, dibertimendu-uneekin lotuta, eta, funtsean, ez dago protagonistarik muzin egiten dienik.
Emititu eta urte batzuetara ere, telesaila mundu osoko pertsonek ikusten jarraitzen dute, horietako asko nerabezaroan sartu berriak. TikToken, telesail hori estreinatu zenean jaio gabe zegoen jendeak hango pertsonaiei eskainitako kontuak sortzen ditu. Telesaila zenbat milioi nerabek ikusi duten kalkulatzea, haietako askok orrialde piratetan ikusi dutela kontuan hartuta, ez da batere erraza. Zer eragin izan du, beraz?
Ebidentzia anekdotiko gisa, zenbait substantzia probatzeko nahia telesail hau ikustean piztu zitzaiela dioten pertsonak ezagutu ditut. Dirudienez, ez naiz halakoak ezagutu dituen bakarra. Amanda Hempton idazleak “Effy efektua” terminoa sortu zuen telesaileko fanen adierazpen batzuk jasotzen zituen artikulu batean, hala nola, “nire 15 urteko niak parrandan ibili nahi zuen eta berak hartzen zituen drogak hartu [“bera” Effy Stonem zen, Skinsen pertsonaietako bat]”.
Baina ez dugu aurkitzen ideia hori maila orokorrean islatzen duen daturik. Izan ere, datuek kontrakoa adierazten dute: Erresuma Batuan, telesaila eman zen herrialdean, nerabeen droga-kontsumoaren tasa nabarmen murriztu zen seriea eman zuten denboran eta ondorengo urteetan.
Jakina, litekeena da Skinsen emisioa drogen kontsumoa sustatzen zuen faktore bat izatea, baina aldi berean kontsumoa ez-sustatzen zuten beste faktore batzuk ere izatea, eta azkenean kontsumoa jaitsi izana… Baina, laburbilduz, Skinsek benetan bultzatu bazituen nerabeak drogak kontsumitzera, ezin da esan eragin handia izan zuenik maila orokorrean. Telesail hau ikusten hazi ziren belaunaldiek aurrekoek baino droga gutxiago eta maiztasun gutxiagoz hartu zituzten.
TV Euphoria telesaila (2019-gaur egun) Skinsen ondorengotzat hartzen da askotan, baina drogei heltzeko modua oso bestelakoa da: opioideekiko mendekotasun handia jasaten duen protagonista nagusiari ondorio negatiboak besterik ez zaizkio etortzen behin eta berriz. Bigarren mailako pertsonaia batzuengan, drogei lotutako plazer-tarte batzuk iradokitzen dira, baina baita etengabe ere, ondorio negatiboen eskutik. Gai horri heltzeko modua, beraz, Skinsen moduaren guztiz kontrakoa da, eta horrek azken urte hauetan istorioak kontatzeko modua aldatu dela agerian uzten du, beste behin ere drogen erabileraren ondorio negatiboak soilik erakusteko joera klasikorantz itzuliz… Eta, hala ere, drogak “erromantizatzea” leporatu diote, agian protagonismoa kontsumitzen duten pertsonaiek dutelako soilik.
Ez nintzateke harrituko, hori bai, kasu batzuetan, drogen ondorio negatiboak azpimarratzeko pentsatuta diruditen istorioek kontrako efektua lortzea, eszena batzuetan behintzat. Trainspotting (1996) filma halakoen adibide ona da. Heroinaren ondorio negatiboetan zentratzen da, albo-ondorio desatsegin, sufrimendu eta tragedia ugarirekin lotuta. Hala ere, substantzia horren efektu desiragarriak ere puztu egiten dira, eta “Har ezazu izan dituzun orgasmoetatik onena, bider mila biderkatu ezazu eta, hala ere, ez zara gerturatu egingo” esaldiarekin sortzen duen sentsazioa deskribatzen da, eta horrek interes handia sor lezake harekiko, izatez, inola ere egia ez denean (nahiz eta mendekotasuna duen pertsona bati abstinentzia-sindromea lasaitzeak plazer handia eragite dion, heroina bera ez da inondik ere hain atsegingarria. Normala da lehen aldiz proba egiten duen jende askok botaka egitea eta atsegina ere ez iruditzea). Drogak diren baino desiragarriagoak balira bezala aurkeztea ideia txarra dela uste dut.
Batzuetan, agian sistematikoki egiten da, baliabide estilistiko gisa. Bitxia da, adibidez, festa batean substantzia pizgarrien kontsumoa irudikatzen duten eszenetan kamera geldoak eta adierazpen orgasmikoko aurpegiak ugaritzea –zerrenda luzea da, oso baliabide tipikoa da, baina adibide gisa: Human Traffic (1999), Ecstasy (2011) edo Rough Night (2017)–. Benetako efektuek irudikapenokin zerikusi gutxi izan ohi dute.
Lehen aipatutako Trainspotting-era itzuliz, uste dut haren jarraipenean, T2: Trainspotting-ean (2017), ere badela zerbait interesgarria. Lehen filma Irvine Welshek idatzitako izen bereko eleberrian oinarrituta zegoen, baina sekuela horretarako “Porno” izeneko eleberri bat ere bazegoen. Hala ere, haren jarraipen zinematografikoa ez zen literatura-sekuelaren zentzu hertsian egindako egokitzapena izan; kontzeptu gutxi batzuk baino ez zituen hartu, beste asko aldatuz. Eta aldaketa horietako bat garrantzitsua iruditzen zait: eleberrian, Mark Renton, protagonista, lehen filmean opioideen menpekoa izatetik, ondorengoan noizbehinkako kontsumitzaile izatera igaro zen (batez ere alkoholaren, kokainaren eta MDMAren kontsumitzaile), eta “pixkanaka drogak errespetatzen eta neurrian kontsumitzen ikasi zuen”. Aldiz, sekuela zinematografikoan, Renton gimnasio-zale bihurtu zen, eta 20 urte eman ditu ezer hartu gabe. Aldaketa hori sormenezko arrazoien ondorio izan zen? Istorioa interesgarriagoa egiten du? Garai hauetan posible izango ote zen film komertzial samar batean –18 milioi dolarreko aurrekontua duena, kasu honetan– kokaina eta MDMAren kontsumo arduratsua duen protagonista bat erakustera ausartzea ere? Edo legez kanpoko drogak “erromantizatzen” ari direlakoan, masen boikotaren beldur, inork ez zukeen finantzatu nahi izango?
Sherlock Holmes pertsonaiaren bidez ere azter dezakegu gai hau, askotan zinemara egokituta baitago. Nobela eta kontakizun originaletan, Holmesek kokaina kontsumitzen du (injektatuta, % 7ko soluzioan). Substantzia hori oraindik legezkoa zen, eta egileak ez du batere adierazten kontsumo hori adikzioa denik. Hala ere, pantailara egokitzerakoan, horri buruzko erreferentziarik badago, kontsumo hori adikzio bihurtzeko da, Elementary tele-sailean (2012-2019) bezala. Elemental, doctor Freud (1976) filmak adikzio hori du ardatz, zuzenean. Agian, tentuz-tentuz esanda ere, Guy Ritchieren Sherlock Holmes (2009) eta Sherlock Holmes: A Game of Shadows (2011) filmetan eta BBCren Sherlock (2010-2017) telesailean noizbehinkako kontsumoa dagoela esan daiteke… Baina, film horietan ere, pertsonaiaren portaera okerra dela dirudi edo beste pertsonaia batzuek jonki deitzen diote. Ez dirudi zineak kontsumo arduratsuko istorioak kontatu nahi dizkigunik.
Agian errealistena eta osatuena izango litzateke istorio berean drogen eragin positiboak eta negatiboak erakustea. Honen adibide onak iruditzen zaizkit:
‒The trip (1967) filma, nahiko errealista den LSD esperientzia batean zentratua. Esperientzia horretan zehar, une positiboak eta izu-uneak daude.
‒Drugstore Cowboy (1989), non adikzioaren arriskuek protagonismo handiagoa duten, baina pertsonaia batek –William S. Burroughsek antzeztuak– azpimarratzen du, halaber, drogak erabiltzen dituen pertsona orok ez duela zertan patu lazgarri bat izan.
‒Martín (H) (1997), drogen gaindosiarekin eta erabilera txarrekin toreatzen duena, baina baita Eusebio Poncelak antzezten duen pertsonaiarekin ere, oso diskurtso esplizitua ematen duena: adikziora iritsi gabe drogetan plazera nola bilatu.
‒Fear and Loathing in Las Vegas (1998), gehienbat desiragarriak diren efektuak erakutsiz, baina baita flashback deserosoren bat eta protagonistak arriskuan jartzen dituen agerraldi psikotiko bat ere.
‒Groove (2000), rave batean girotua. Pertsonaia batzuek esperientzia ona dute, eta beste batzuek, berriz, txarra, kontsumoa arduratsua egin duten arabera; eta, batez ere, arriskuak eta kalteak murrizteko jarraibide ugari erakusten dituzte.
‒The Sopranos (1999-2007) telesaila. Kokainarekiko mendekotasuna duen pertsonaia bat –horrek berarentzat eta bere pertsona maiteentzat dakarren sufrimenduarekin– erakusten du, baina baita ere, noizean behin eta horregatik inolako ondorio negatiborik jasan gabe, kontsumitzen duten beste protagonista batzuk ere.
‒Treme (2010-2013): alkoholarekiko eta kokainarekiko mendekotasuna duen pertsonaia bat erakusten du. Ondorio latzak jasaten ditu berak eta bere ingurukoek. Baina marihuanaren aisialdiko kontsumoa arazorik eragiten ez dien beste pertsonaia asko daude, eta kokaina-kontsumoari kalteak murrizteko estrategiak aplikatzen dituen eszena bat, isolatua bada ere: pertsonaia batek C hepatitisaren arriskua saihesteko turulu garbiak erabiltzea gomendatzen duenean. Ez dut baztertzen eszena horrek nolabaiteko asmo ironikoa izatea, baina hor dago.
Ondorio gisa, aipatu ditudan filmen eta telesailen datak errepasatzera eta drogen zer ikuspegi transmititu zuten ikustera gonbidatzen dut: denborarekin aldatzen diren joera batzuk antzeman daitezkeela uste dut.
Legezko drogei dagokienez, tradizionalki irudikapen positiboa izan dute pantailan. Legez kanpokoei dagokienez, ondorio negatiboak baino erakusten ez dituzten istorioak nagusitu dira beti, batzuetan gehiegizkoak. 60ko hamarkadan, ikuspegi hori pixka bat leuntzen hasi zen, eta film batzuk agertu ziren, efektu positiboak ere erakutsiz… Baina laster joera irauli zen, eta Nixonek 1971n “drogen aurkako gerra” deklaratu zuenetik, kontsumitzailea mendekotasun, pobrezia, narriadura fisiko eta gaindosiko infernu batera eramango ez zuten legez kanpoko drogen kontsumoaren irudikapenak aurkitzea oso zaila bihurtu zen. Gutxienez bi hamarkada geroago, 2000. urtean, batez ere, drogen kontsumoan ondorio desiragarriak erakusten dituzten istorioak filmatu ziren berriro; eta gaur egun drogak “erromantizatu” egiten dituztela leporatzen zaie, baina salbuespenak dira, eta badirudi 2010az geroztik joera gero eta urriagoa dela berriro ere.
Baina itxura guztien arabera, drogen ondorio negatiboak besterik erakusten ez dituen propagandak porrot egin badu eta kaltegarria izan bada institutuetako hitzaldietarako eta telebistako iragarkietarako, zergatik ez zinema, telesail eta gaiari fikziotik heltzeko beste modu batzuetarako?
Ikus-entzunezko istorioetan, drogak “erromantizatuta” ez dauden modu batean soilik jorratzea eta kontsumitzearen ondorio negatiboak soilik erakustea proposatzen dutenak ez dira mundua aldatzeko aukera handiak dituen ikuspegi berritzaile bat proposatzen ari. Iraganean egin den zerbait da. 70eko, 80ko eta 90eko hamarkadetan, gehienetan, egin zen. Urte horietan hazitako belaunaldiek legez kanpoko substantzien kontsumo-, adikzio- eta gaindosi-tasarik handienak izan dituzte.
Egia esan, drogak “erromantizatzen” dituzten filmak eta serieak ikusten hazi diren belaunaldiek arazo gutxiago izan dituzte substantzia horiekin alde negatiboa soilik erakusten zuten istorioekin hazi ziren belaunaldiek baino. Gauza baten eta bestearen artean erlazioren bat badago, ez da erraz antzematen.
